گزارش اخیر استارتاپ ژنوم با عنوان “گزارش جهانی زیست بوم استارتاپی در سال 2023” را چند بار خواندم. گذشته از جالب بودن اعداد و ارقام جابجا شده در حوزه آمریکای شمالی و پیشرفت چشمگیر زیست بومهای استارتاپی در خاورمیانه و شمال آفریقا، تلاش کردم تا توضیحی برای این فاصله ایجاد شده میان زیست بوم ایران و جهان بیابم. لاجرم اطلاعات خودم را برای چندمین بار در چارچوب زیر مرتب کردم و آن را با شما عزیزان به اشتراک میگذارم و البته که شدت پرهیز من از آوردن نامها و مصادیق را درک خواهید نمود:

در اواخر دهه 70 و کل دهه 80 شمسی، زیست بوم کارآفرینی فناورانه و نوآورانه ایران با تکیه بر توانمندی شرکتهای کوچک و متوسط، جایگاه خود را تثبیت کرد. بازار هدف B2B این شرکتها و نیاز آنها به سرمایه در گردش، منجر به ایفای نقش پررنگ شبکه بانکی در تامین مالی آنها گردید. برای جبران کمبودهای احتمالی نیز، صندوقهای حمایتی و بندها و تبصره ها و برنامه های حمایتی، ذیل بودجه عمومی کشور تعریف شد.

در اواخر دهه 80، برنامه ها و بندها و تبصره های مورد اشاره در قالب قانون حمایت از شرکتها و موسسات دانش بنیان تجمیع شده و محمل خوبی برای ارتقای سیستم کارآفرینی فناورانه و نوآورانه کشور به سیستم دانش بنیان، فراهم گردید. در همین چارچوب صندوق نوآوری و شکوفایی نیز با سرمایه یک میلیارد دلار (سه هزار میلیارد تومان با احتساب دلار سه هزار تومانی) شکل گرفت و موجبات امیدواری بیش از پیش دست اندرکاران این عرصه را فراهم آورد.

در اوایل دهه 90 شمسی صحبت از یک چارچوب فکری جدید بنام استارتاپ به میان آمد و بازار خواندن کتاب “استارتاپ ناب” داغ شد. با ارائه آمار سرسام آور سیلیکون ولی، رویای تبدیل زیست بوم کارآفرینی فناورانه و نوآورانه ایران به سیلیکون ولی منطقه و خلق ثروتی افسانه ای پررنگ شد و جویندگان طلا اعم از سرمایه گذاران، شرکتهای کوچک و متوسط، جوانان خوش فکر و تحصیلکرده در داخل و خارج کشور به این بازار بکر و فرصت طلایی هجوم آوردند و هرکسی از ظن خود! تلاش کرد که یار زیست بوم نوظهور شود.

اینجا نکته اول چشمم را گرفت: جمع کثیری از ما (بیش از 99 درصد فعالان) تا آن زمان هیچ آموزش مستقیم یا غیر مستقیمی در مورد توسعه استارتاپ ندیده بودیم. افرادی بودند که قبلا در سیلیکون ولی مشغول کار بودند و تلاش وافری برای انتقال تجربیات خود به داخل کشور نمودند ولی شغل آنها هم آموزش نبود! این بزرگواران در رده های مختلف شغلی از مدیرعامل تا کارشناس، در شرکتهای خارجی مشغول به کار بودند و حال تلاش میکردند تا این نهال تازه را در ایران آبیاری کنند. لذا کماکان دست اندرکاران از هرگونه آموزش و مشاوره بین المللی و مطالعه موارد مشابه، محروم بودند.

در این فضا بازار شبکه سازی و گروه بازی و محفل گرایی و مراسمات قلیان کشی خصوصی به شدت داغ شد و البته در کنار این موضوعات، کار هم پیش میرفت اما با سرعت دلخواه خودش.

نکته دوم اینجا خودش را نشان داد: فقدان یک الگوی عملی برای مقایسه سرعت و ابعاد رشد و بروز پدیده رشد نامتوازن. علاقه به دورهمی و شبکه سازی و مزایای پیدا و پنهان آن، منجر به غفلت از ابعاد فنی و مالی و اعداد و ارقام شد و معاملاتی شکل گرفت که منجر به ایجاد ابهام در ذهن متخصصان مالی گردید. ضمن اینکه بزرگ شدن برخی جنبه ها و ابعاد زیست بوم، منجر به کاهش رشد کلی آن گردید.

از سوی دیگر طی این سالها، موضوع تورم نیز لحظه ای دست از گریبان کشور نکشید که هیچ، افزایش میزان تورم و سرعت رشد آن، منجر به تقویت فرصت سوداگری کلیه اقلام موجود گردید. از محصولات پتروشیمی گرفته تا خودرو. از نان و مواد خوراکی گرفته تا آهن و سایر فلزات. طبیعی است که در فضای اینچنینی، هیچ کسب و کاری نخواهد توانست با نرخ تورم نزدیک به پنجاه درصد و هزینه فرصت بیش از صد درصد رقابت نماید و به طریق اولی، هیچ استارتاپی نیز چنین نخواهد کرد.

نکته سوم اینجا رخ نمود: درست است که کسب و کارهای ایجاد شده نمیتوانند با سایر فرصتهای سرمایه گذاری رقابت کنند اما هزینه ایجاد مجدد آنها نیز چندین برابر شده لذا باید آنها را حفظ کرد و در این میان چه چیزی بهتر از پولهای حمایتی و ارزان قیمت دولت. با این دست فرمان، سرمایه گذاران در شرکتهای سرمایه پذیر ماندند و پولهایشان هر روز بیشتر از پیش در آن کسب و کارهای نیمه جان قفل شد تا جاییکه خروج از استارتاپها و بازیافت مجدد سرمایه اولیه، تبدیل به رویایی دوردست شد. طبیعی است که با پیموده نشدن مسیر خروج، ابزارهای تسهیل گر این فرایند نیز رشد کافی نکرد و در حد روش شناخته شده و دشوار IPO باقی ماند.

نکته چهارم اما به سختی قابل ردگیری بود و آن عبارت بود از اثر تورم بر اصل سرمایه گذاری انجام شده و نقش آن در باقی ماندن سرمایه گذار در استارتاپ. فرض کنید که سرمایه گذار در اوایل دهه نود مبلغ سه میلیارد تومان وارد استارتاپی کرده باشد. به قیمت دلار سه هزار تومان آن زمان می شود حدود یک میلیون دلار. امروز اگر بخواد بعد از گذشت ده سال فقط یک میلیون دلار خود را بازیافت نماید، باید پنجاه میلیارد تومان پول خارج کند. یعنی ارزش کسب و کارطی این ده سال باید پنجاه برابر شده باشد. سالی پنج برابر. این تنها اصل پول است. حال تکلیف انتفاع اقتصادی آن چه خواهد شد؟ لذا سرمایه گذار به امید گشایشی فوق تصور، در سرمایه گذاری می ماند یا اگر خارج شود هم به تمام هم صنفان خویش توصیه میکند که از استارتاپ و کارآفرین جماعت فاصله بگیرند.

نکته آخر هم داستانی است پر آب چشم که کل دوران جوانی و تاثیری گذاری چند نسل را تحت الشعاع قرار داده است. ارتباطات بین المللی لازمه هرگونه فعالیت اقتصادی است. فقط به بیان این موضوع بسنده میکنم که بازار داخلی ایران بزرگ و بکر است اما بازار بین المللی خیلی بزرگتر است! این ارتباط بین المللی به معنی جذب سرمایه گذاری خارجی و نیز ارائه راه حل برای بازار سایر کشورها با تکیه بر مزایای رقابتی موجود در داخل است.

شاید خیلی افراد فکر کنند دوران استارتاپ و فعالیتهای اینچنینی در ایران به سر آمده ولی نظر من چیز دیگری است. بنظرم چرخه فعالیت استارتاپی در ایران هنوز تکمیل نشده چه رسد به اینکه بخواهد به سر آید. دو زیر فرایند از این چرخه کماکان ابتر مانده است. موضوعات خروج موثر از سرمایه گذاریهای و بازیافت پولهای تزریق شده و دیگری موضوع ارتباط بین المللی. هر زمانی که این دو حوزه به طرز موثری مرتفع گردد میتوان گفت که دوره اول از فعالیت زیست بوم استارتاپی کشور، تکمیل شده و باید به سمت اصلاح و ارتقا پیش برویم.

در چنین فضایی و با درک عدم تکمیل چرخه در زیست بوم استارتاپی، میتوان گفت که این زیست بوم نیازی به ریشه کن شدن یا جایگزینی ندارد بلکه نیاز به بازنگری دارد. آن هم بازنگری در فرایندها نه در آدمها. وقتی زیست بوم بصورت سالم و اقتصادی کار کند و پاسخگوی دغدغه های اقتصادی سرمایه گذار و سرمایه پذیر باشد، موضوعات حاشیه ای به صفر میل کرده و فعالان آن با فراغ بال به کسب و کار خویش خواهند پرداخت. ولی وقتی سیستمی کار نکند، انواع موضوعات غیر فنی و حاشیه ای، حکم اصل را یافته و پیگیری خواهند شد.ت